Verborgen in de boekband
Boekbinders in de zestiende en zeventiende eeuw waren praktisch ingesteld. Perkament, het stevige materiaal van middeleeuwse handschriften, was uitstekend geschikt om nieuwe boekbanden te verstevigen. Zo verdwenen eeuwenoude teksten, melodieën en versieringen in de ruggen en omslaan van latere boeken, en raakten ze volledig uit het zicht. In de collectie van het Regionaal Archief Alkmaar zaten die verborgen fragmenten er al heel lang in. Een recent digitaliseringsproject heeft ze nu voor het eerst naar buiten gebracht.
Bladgoud en gezichtjes
Een van de mooiste voorbeelden uit de collectie is een reeks fragmenten van een vijftiende-eeuws graduale, een kerkelijk zangboek. Op het perkament zijn middeleeuwse muzieknotatie en fraai versierde beginletters te zien. De initiaal V, bij een passage over de Hemelvaart, is gedecoreerd met kleurrijke plantenmotieven en bladgoud. Elders prijkt een gezichtje naast de letter A van Alleluya. De stukken van dit zangboek waren binnen de eigen collectie verspreid geraakt: bij een eerdere restauratie waren verschillende fragmenten losgemaakt en afzonderlijk opgeborgen, terwijl twee andere bladen nog als versteviging in een zestiende-eeuwse boekband zaten. Op Fragmentarium zijn ze nu digitaal herenigd.
Van Alkmaar naar Engeland, Duitsland en Polen
De kracht van Fragmentarium zit in de verbindingen die het legt. Door fragmenten uit collecties wereldwijd naast elkaar te zetten, kunnen onderzoekers stukken aan elkaar koppelen die ooit tot hetzelfde boek behoorden. Dat is voor het Regionaal Archief al eerder gebleken: fragmenten van een bijzonder elfde-eeuws Engels psalmenboek, gevonden in Alkmaarse boekbanden, konden worden gekoppeld aan delen van hetzelfde handschrift in Engeland, Duitsland en Polen. Het platform, opgezet vanuit de Universiteit van Fribourg in Zwitserland, verbindt zo losse puzzelstukjes die over eeuwen en continenten verspreid raakten.
Hoe zijn de fragmenten te zien?
De middeleeuwse fragmenten uit de collectie van het Regionaal Archief Alkmaar zijn gratis te bekijken via het internationale platform Fragmentarium. Iedereen, van nieuwsgierige Alkmaarder tot mediëvist in Tokio, kan er op inzoomen en de beschrijvingen lezen.
- Bekijk de collectie op: fragmentarium.ms (via tinyurl.com/fragmentarium)
- Meer informatie: Regionaal Archief Alkmaar, contact via m.hageman@archiefalkmaar.nl
