Ga er maar aanstaan: een holocaust monument ontwerpen. Hoe verbeeld je het onvoorstelbare leed van miljoenen slachtoffers en hun nazaten? Bestaan er woorden voor? Of symbolen? Tegen deze overweldigende tragiek kan niets of niemand op. Vanuit die optiek heb ik te doen met de Arnhemse kunstenaar Ruud-Jan Kokke die in 2020 van de gemeente Alkmaar de opdracht kreeg een monument te ontwerpen voor de 133 Joodse inwoners van Alkmaar die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn vermoord. Een schier onmogelijke opgave. Wat de kunstenaar ook niet zal hebben geholpen waren de inhoudelijke uitgangspunten en randvoorwaarden die werden gesteld aan het ontwerp. Een gemeentelijke klankbordgroep formuleerde tal van (verschillende) denkbeelden over de vorm en de locatie van het monument, aangevuld door commentaar door de Werkgroep Beeldende Kunst in de Openbare Ruimte (WBKOR) en andere ter zake kundigen. Kortom: het ontwerp kwam in de ambtelijke molen terecht en was feitelijk al tot gruis vermalen voordat de kunstenaar er eigenlijk nog aan moest beginnen. Compromis op compromis is het geworden, hom noch kuit, kneuterig eigentijds, zowel op het verleden geënt, als op het heden en de toekomst. Het schetsontwerp zou niet misstaan als skelterbaan in speelpark De Batavier. Maar de grootste denkfout? Het gebruik van QR-codes waardoor de namen van de overledenen zichtbaar zouden moeten worden. Serieus? Of kwam dit compromis voort uit de randvoorwaarde van de klankbordgroep dat er in de toekomst een naam aan moest kunnen worden toegevoegd als dit een historische grond had en was een QR-code daarvoor de goedkoopste oplossing? Hoe dan ook: rond de dodenherdenking van volgende week had het kunstwerk onthuld moeten worden, maar er kwam zoveel verzet tegen dat het voorlopig op de lange baan is geschoven.
Geen monument dus. En dit jaar vanwege de coronacrisis helaas wederom geen publieke herdenking van de oorlogsslachtoffers. Het blijft stil op 4 mei. Gelukkig zijn er op het herdenkingsvlak ook positieve ontwikkelingen te melden. Neem bijvoorbeeld het onlangs verschenen boek ‘De familie Drukker en de tragiek van Joods Alkmaar’ geschreven door oud-archivaris Jan van Baar. Zelden een degelijker en indringender verhaal gelezen over de lotgevallen van een Joodse familie tijdens de Tweede Wereldoorlog. Waar het mislukte monument slechts inzoomt op de namen, brengt van Baar de ons ontvallen Joodse Alkmaarders tot leven. De koude rillingen lopen je over de rug als je leest hoe de 213 Joodse burgers van Alkmaar, op last van de Duitsers, door de plaatselijke politie werden gesommeerd om de stad te verlaten en naar Amsterdam te verhuizen. We weten allemaal wat er is gebeurd met de Joodse Nederlanders die zich in Amsterdam moesten ‘vestigen’. En des te cynischer was het ook dat de 213 niet alleen praktisch al hun bezit moesten achterlaten, maar zelfs ook nog hun eigen treinkaartje van Alkmaar naar de ondergang moesten kopen. Het laatste beeld dat oude Alkmaarders nog op hun netvlies hebben is de lange rij Joodse stadsgenoten, doodsbang wachtend voor de kassa van de spoorwegen. Er is maar één plek waar het Alkmaars Holocaust monument thuishoort: pal voor het station. Het verhaal van de familie Drukker mag nooit worden vergeten en de boodschap is evident: deze haat en ontmenselijking nooit meer.
En tot slot, als je rond 4 mei ergens naartoe wil om te gedenken, kijk dan eens op de site www.herdenkingsstenenjoodsalkmaar.nl of www.alkmaaropdekaart.nl waar je kunt zien waar gedenkstenen in het trottoir of op straat zijn aangebracht bij de huizen van de Joodse burgers die werden vermoord. Misschien ook wel bij jou in de buurt. Sta er even stil en of leg er enkel bloemetje neer. Opdat hun naam nooit verloren gaat.
Andere Alkmaarse herdenkingslinks:
www.herdenkingsstenenjoodsalkmaar.nl
www.regionaalarchiefalkmaar.nl
Chris Houtman
