het mag niet te veel zijn
niet rommelen daarboven
prakkezeren in grijs ijs mag
ik heb ook het hart vol rode lijm
gegeten tegen het ontploffen van details
van te veel spektakel
wankel je allicht
topzwaar bereik ik de top
elke lik prijkt als lokaas op het totaalbeeld
de calculaties van de zelfreflectie
hebben een ieder bedrogen een ieder verveeld
ik zie neer op eeuwen meesterschap alleen
Het gedicht “Meester” van Lucebert uit zijn laatste dichtbundel “Van de maltentige losbol”.
Een typisch Lucebert-gedicht: compact, explosief en vol tegenstrijdigheden. Het verwerpt traditionele “meesterschap” ten gunste van rauwe, onbeheerste creativiteit, terwijl het ook de valkuilen van ambitie en zelfreflectie blootlegt. De combinatie van surrealistische beelden en maatschappijkritiek maakt het een krachtige illustratie.
Lubertus Jacobus Swaanswijk was 16 jaar toen WOII begon. In 1943 werd hij opgeroepen voor Arbeitseinsatz. Hij werkte in een fabriek in Berlijn en later in een ziekenhuis in Eberswalde, net zoals tienduizenden andere Nederlandse jongens.
CoBrA
Lucebert was een centrale figuur in de experimentele literaire beweging van de Vijftigers, waarin kunst zowel vernietigend als scheppend kon zijn. Hij verwierf zelfs faam als “keizer van de Vijftigers” vanwege zijn baanbrekende stijl. Zijn pseudoniem combineert lux (licht) en berta (stralend), wat zijn artistieke ethos weerspiegelde.
Een vernieuwer van de Nederlandse poëzie, wiens leven en werk vragen oproepen over kunst, ethiek en geschiedenis. Verbonden aan de CoBrA-beweging (1948–1951), een avant-gardistische groep die spontaniteit en experiment in kunst propageerde. De erfenis van Lucebert ligt in het doorbreken van conventies.
Zijn werk wordt gezien als amoreel en chaotisch, bijvoorbeeld door regels als “ik berij de nachtmerrie van alle fatsoen”. Hij provoceert door zijn rauwe, visuele taal en een afwijzing van tradities, zowel in zijn poëzie als in zijn schilderijen.
Lucebert woonde afwisselend in Bergen en Spanje. In 1994 stierf hij in Alkmaar.
Controversieel
Geruchten over vermeende nazisympathieën konden tijdens zijn leven nooit worden bevestigd. Zijn eigen schetsen en notities geven ook kritiek op het nazisme. Zo schreef hij vanuit Duitsland in 1944 aan zijn vriendin in Nederland: “Hitler is een gek die denkt dat hij de wereld kan beheersen”.
Vierentwintig jaar na zijn dood ontdekte biograaf Hazeu dat Lucebert toch niet gedwongen naar Duitsland was vertrokken. Hij bleek zich vrijwillig te hebben aangemeld voor werk in Berlijn, mogelijk om aan de honger in Nederland te ontsnappen. In ontdekte brieven aan zijn vriendin Tiny Koppijn prees hij de Duitse ordelijkheid en schreef: “Hier in Duitsland is alles beter georganiseerd dan in Holland.” Hij ondertekende de brieven met “Sieg Heil!” en “Heil Hitler”. Het is niet duidelijk of dit ironie, sarcasme of sympathie was. Een jonge kunstenaar die in tijde van oorlog overleefde én moreel compromitteerde.
Lucebert schreef in dezelfde periode (1943-1944) echter ook kritische notities over het nazisme, bijvoorbeeld over de “waanzin van Hitler”. De controverse onderstreept de complexiteit van oorlogsgeschiedenis en de vraag hoe we het werk van een kunstenaar moeten beoordelen diens leven morele smetten vertoont.
Alles van waarde is weerloos
Dit is wellicht de bekendste dichtregel van Lucebert. Uit ‘De zeer oude zingt’ 1957. De gedicht over de vergankelijkheid van schoonheid en cultuur, toont de paradox tussen creatie en vernietiging, bekritiseerd materialisme en destructie en roept op tot zorgzaamheid. de dichtregel prijkt sinds 1978 op een gebouw aan de Blaak in Rotterdam, maar ook op de gevel van Café Treftpunt in Gent. Luceberts woorden resoneren wereldwijd in bewegingen die opkomen voor wat waardevol en tegelijk breekbaar is – of het nu gaat om mensenrechten, milieu of kunst.
Verdediging van de 50-ers
Deze video uit 1993, vlak voor zijn dood, relativeert zichzelf als hem door Remco Campert wordt gevraagd zijn beroemde CoBrA gedicht ‘Verdediging van de 50-ers’ uit 1949, waarin hij destijds de burgerlijke cultuur hekelde en de vernieuwende kracht van experimentele poëzie prees.
Alkmaar
In 2019 annuleerde het Stedelijk Museum Alkmaar een tentoonstelling over Lucebert. In februari 2025 worstelt de Gemeenteraad in Alkmaar met een dichtregel uit zijn laatste werk, verscholen tussen de gebouwen op het dak van het stadskantoor.
