Het duurde even voordat ik er klaar voor was om de tentoonstelling FEMICIDE op de Paardenmarkt te bezoeken. Niet omdat ik er niet naartoe wilde, maar omdat ik er echt tijd voor wilde maken. Dit was geen tentoonstelling om even snel tussendoor te bekijken. Ik wist dat de verhalen indruk zouden maken. Dat ze hard binnen zouden komen.
Dus wachtte ik op een moment waarop ik de ruimte had om te stoppen, te lezen en te blijven staan.
Ik kwam vanaf de zijkant van de Jumbo aanlopen en begon daardoor bij het laatste paneel. Daar zag ik Sanne. Een jonge vrouw met een brede glimlach. Naast haar foto stond de zin: "Hij hield haar de hele dag in de gaten."
Daarna keek ik naar haar geboortedatum: 24 maart 1992.
Sanne werd in hetzelfde jaar geboren als ik. Precies 21 dagen voor mijn verjaardag. Zij had dit jaar, net als ik, 34 moeten worden. Ineens keek ik niet meer naar een onbekende vrouw uit een nieuwsbericht. Ik keek naar iemand van mijn leeftijd. Iemand die net als ik een leven had opgebouwd, plannen maakte, vrienden had en verliefd werd.
De tentoonstelling van Stichting Open Mind vertelt de verhalen van dertien vrouwen die door hun partner of ex-partner zijn omgebracht. Iedere acht dagen wordt in Nederland een vrouw vermoord. Zes op de tien slachtoffers van femicide worden gedood door hun partner of ex-partner.
Dat zijn cijfers die makkelijk abstract kunnen blijven. Maar deze dertien gezichten vergeet je niet.
Terwijl ik langs de panelen liep, werd vooral zichtbaar hoe verschillend de vrouwen waren. Ze waren jong en ouder, moeder, dochter en zus. Ze werkten in de zorg, het onderwijs en de beveiliging. Ze waren zorgzaam, avontuurlijk, kritisch en zelfstandig. Zo was Clarinda criminoloog en werkte bij de kinderbescherming. Zij zette zich beroepsmatig in om kinderen veilig te laten opgroeien.
De verhalen verschillen, maar de patronen lijken pijnlijk vaak op elkaar. De relatie begint liefdevol en intens. Daarna volgen jaloezie, controle en isolatie. Vrienden en familie verdwijnen naar de achtergrond. Telefoons worden gecontroleerd. De vrouw wordt vernederd, gemanipuleerd of bedreigd. Soms is er fysiek of seksueel geweld. Beloftes van beterschap, excuses en cadeaus worden afgewisseld met nieuwe uitbarstingen.
En juist wanneer een vrouw besluit weg te gaan, neemt het gevaar vaak toe.
Nadine had haar relatie beëindigd. Na stalking en intimidatie stemde zij nog één keer in met een ontmoeting om haar spullen op te halen. Vlak voordat zij naar binnen ging, sprak zij haar moeder aan de telefoon. Ze zou zo terugbellen. Dat telefoontje kwam nooit.
Wendy werd intensief gestalkt. Haar ex hackte haar sociale media, stond voor haar huis en bedreigde haar. De politie adviseerde haar een dagboek bij te houden en zou ingrijpen wanneer de stalking acht weken aanhield. Zes weken later was Wendy vermoord. Haar zevenjarige zoontje vond haar en belde zelf 112.
Clarinda had meerdere meldingen gedaan. Haar partner was bekend bij de politie en de geestelijke gezondheidszorg. Toch werden de signalen niet op tijd samengebracht. Haar moeder blijft achter met de overtuiging dat haar dood voorkomen had kunnen worden.
En dan is er de manier waarop nabestaanden worden behandeld. De moeder van Shelley zag een nieuwsbericht met een foto van het appartementencomplex van haar dochter. In het bericht stond dat daar een jonge vrouw was overleden. Zo ontdekte zij dat er iets met Shelley was gebeurd. Ook de families van Linda en Laura kregen nieuws of belangrijke details via de media, in plaats van van de instanties die hen hadden moeten opvangen.
Elk verhaal legt op een andere manier de vinger op dezelfde zere plek. Signalen waren er vaak wel, maar werden niet herkend, niet gedeeld of niet serieus genoeg genomen. Stalking werd behandeld als overlast. Dreigen met zelfdoding werd gezien als wanhoop. Jaloezie werd verward met liefde. En wanneer een vrouw werd vermoord, spraken politie en media soms over een "familiedrama" of een "crime passionnel".
Maar dit is geen familiedrama. En moord is geen daad uit liefde.
Als je de panelen achter elkaar ziet staan, lijken ze bijna op een rij dominostenen. Maar deze vrouwen zijn niet zomaar omgevallen. Zij zijn uit het leven getrokken. Wat we moeten stoppen, is de keten die aan hun dood voorafging: controle die steeds dwingender wordt, geweld dat escaleert, signalen die los van elkaar blijven liggen en systemen die pas reageren wanneer het te laat is.
Daar kunnen jij en ik iets in betekenen.
Vraag door wanneer iemand steeds stiller wordt of zich terugtrekt. Blijf contact houden, ook als zij nog niet klaar is om weg te gaan. Luister zonder oordeel en laat merken dat je haar gelooft. Neem stalking, dreiging en extreme controle serieus. En als je zelf een relatie wilt verbreken waarin sprake is van agressie of dwang: doe dat niet alleen en ga niet alleen naar een laatste gesprek of spullenoverdracht.
Ook professionals moeten verder kijken dan één incident. Een melding bij de politie, een signaal in de zorg en zorgen bij familie kunnen samen een patroon vormen dat afzonderlijk minder zichtbaar is. Juist die informatie moet bij elkaar komen voordat er een volgende naam aan een tentoonstelling wordt toegevoegd.
Voor Alkmaar mag deze tentoonstelling daarom niet eindigen wanneer de panelen op 27 juli worden weggehaald. De verhalen moeten doorwerken in hoe gemeente, politie en hulpverleningsorganisaties samenwerken. In hoe we stalking herkennen. In hoe we vrouwen beschermen wanneer zij een relatie beëindigen. En in hoe we kinderen en nabestaanden opvangen.
We kunnen deze vrouwen hun toekomst niet teruggeven. We kunnen hun verhalen wel serieus nemen. Door signalen te herkennen, vrouwen te geloven en in te grijpen voordat er opnieuw een leven wordt gestopt.
Hun levens konden niet verdergaan. Laat hun verhalen dat wel doen.
De tentoonstelling FEMICIDE is nog te zien op de Paardenmarkt in Alkmaar, tot en met maandag 27 juli. Toegang is gratis.
Alkmaarders die bij geweld thuis vastlopen of zich niet gehoord voelen, kunnen een gesprek aanvragen met burgemeester Anja Schouten via secretariaatburgemeester@alkmaar.nl. Samen met een vaste casemanager probeert zij vastgelopen hulp weer in beweging te krijgen. Bij direct gevaar: bel 112. Veilig Thuis is ook 24 uur per dag bereikbaar via 0800-2000 of veiligthuisnhn.nl.
