Een wijnrank heeft zelf helemaal geen bij nodig om vrucht te dragen. De piepkleine, geurloze bloempjes bestuiven zichzelf. Toch is de aanwezigheid van wilde bijen in en rond een wijngaard geen bijzaak. Volgens de Rode Lijst Bijen uit 2018, opgesteld door EIS Kenniscentrum Insecten in opdracht van het ministerie van LNV, is 55 procent van de ruim 350 wilde bijensoorten die Nederland telt inmiddels zeldzaam, kwetsbaar of bedreigd. Een pesticidevrije wijngaard met bloemrijke randen kan voor juist die soorten een plek zijn om stand te houden.
Als mensen het over bijen hebben, denken ze meestal aan de honingbij. Die leeft in een kolonie, wordt gehouden door een imker en is eigenlijk gedomesticeerd. Wilde bijen zijn een heel andere categorie. De meeste van de ruim 350 soorten leven solitair: elk vrouwtje bouwt haar eigen nestje, meestal in een gaatje in de grond, een holle plantenstengel of dood hout. Er is geen korf, geen koningin en geen honingvoorraad.
Veel wilde bijensoorten zijn bovendien gespecialiseerd. Sommige vliegen alleen op één plantenfamilie, anderen hebben maar een paar weken per jaar om te vliegen, te paren en een nest te bouwen. Die specialisatie maakt ze kwetsbaar zodra hun favoriete bloem verdwijnt of hun bloeiperiode niet meer aansluit op het aanbod in het landschap.
Het is een misverstand dat wijnranken bijen nodig hebben om druiven te krijgen. De bloemen van de wijnrank zijn klein, groenachtig en hebben geen nectar of opvallende geur. Ze zijn tweeslachtig, met stuifmeel en stamper in dezelfde bloem, en bestuiven zichzelf met een beetje wind of trilling. Er is dus geen directe afhankelijkheid tussen de druif en de wilde bij.
Toch zie je op Domein Bergen opvallend veel bijen, hommels en vlinders rondlopen. Niet vanwege de wijnrank zelf, maar dankzij alles eromheen: de bloemrand langs het perceel, de kruiden tussen de rijen en de stroken die bewust niet worden gemaaid tijdens de bloei. De wijngaard fungeert zo als stapsteen tussen andere leefgebieden, juist omdat de rank zelf geen concurrentie vormt om bestuivers.
Natuur-inclusieve wijnbouw gaat een stap verder dan alleen het weglaten van chemische middelen. Waar biologische landbouw vooral kijkt naar wat je niet gebruikt, kijkt natuur-inclusieve wijnbouw naar wat je actief toevoegt: bloeiende bodembedekkers, structuurvariatie zoals stukjes dood hout of onbewerkte grond, en randen die het hele seizoen door iets in bloei hebben staan. Voor wilde bijen is die spreiding in bloeitijd minstens zo belangrijk als de hoeveelheid bloemen. Een soort die in april vliegt heeft niets aan een bloemenrand die pas in juli op zijn mooist is.
Een belangrijk onderdeel van onze aanpak is de keuze voor schimmelresistente druivenrassen, ook wel PIWI-druivenrassen genoemd. Omdat deze rassen van nature beter bestand zijn tegen meeldauw, is er veel minder gewasbescherming nodig, soms tachtig procent minder dan bij klassieke rassen. Minder bespuiting betekent minder verstoring van het bodemleven en minder risico voor insecten die op en rond de wijngaard leven.
Het belang van wilde bijen reikt verder dan één wijngaard of één regio. Wereldwijd is een groot deel van de voedselgewassen, van appels en peren tot courgette en framboos, voor de vruchtzetting afhankelijk van bestuiving door insecten. Volgens het IPBES-rapport over bestuivers uit 2016, opgesteld door het wereldwijde biodiversiteitspanel van de Verenigde Naties, is een substantieel deel van de mondiale voedselproductie in meer of mindere mate afhankelijk van dierlijke bestuivers, waaronder wilde bijen. Een wijngaard zelf heeft die bestuivers niet nodig om druiven te krijgen, maar het landschap eromheen, met boomgaarden, moestuinen en akkers, wel.
Daarmee wordt een natuur-inclusieve wijngaard iets groters dan alleen een plek om druiven te telen. Het kan bijdragen aan een landschap waarin bestuivers weer een plek hebben. Niet als bijzaak naast de wijnbouw, maar als logisch onderdeel van hoe je met de grond en de natuur omgaat.
Sico de Moel is wijngaardenier en initiatiefnemer van Wijndomein Bergen, een ledenwijngaard tussen Alkmaar en Bergen aan Zee.
